نگاهی به سحرخوانی در سیستان و بلوچستان

  در نزدیکی بامداد رمضان، صدای دلنشین و مهربان سحرخوان با نوای شیرین 'برخیز که وقت سحر است' در کوچه پس کوچه های سیستان و بلوچستان بار دیگر روح و جان تازه ای در کالبد مسلمانان این دیار می دمد و باز شدن درهای رحمت را نوید می دهد. 

ماه مبارک رمضان که جایگاه مهمی در میان مردم سیستان و بلوچستان دارد با آداب و رسوم خاصی برگزار می شود که از جمله آن آیین سحرخوانی است.

'رمضو آمده میمانش کنه گوو و گوساله ره قربانش کنه- رمضو الله الله رمضو، رمضو الله خوشنوم خدا...' رمضان آمده میهمانش کنید گاو و گوساله را قربانش کنید، رمضان خدا ، رمضان خوب و خوشنام خدا را میهمان کنید، میهمان حبیب خداست و با آمدنش درهای رحمت گشوده می شود.

اینها گوشه ای از آیین سحرخوانی و رمضان خوانی است که توسط سحرخوانان و رمضان خوانان به عنوان نوید دهندگان ماه خدا، در این ایام مبارک در منطقه سیستان خوانده می شود تا مردم مسلمان از این رحمت و برکت بی پایان بهره جویند.

مومنان به سحرخوان می گویند: 'ای غریبی که دلم را با سخن عشق آشنا کرد و مرا از من بودن رها کردی؛ صدای گرمت را می شنوم و لبخندم را به تو هدیه می دهم که من منتظر را چون همیشه خوشحال کردی.'

وقتی هلال ماه گوشه نیمه تاریک آسمان را با نور کمرنگ خود منور کرد، همگان

رسیدن ماه نو، ماه میهمانی خدا را به یکدیگر بشارت دادند و چه ضیافتی آغاز شد... ضیافت الله.

بار دیگر پس از گذشت یکسال عطر ماه رمضان مشام بهره جویان کرامت و رحمت خداوندی را نوازش کرد و سحرخوانان سیستانی برای سردادن آواز بیداری در سحرگاهان این ماه مبارک آماده شدند.

یادش بخیر سال ها پیش ملای ده یا یکی از اهالی روستا در شب های ماه مبارک رمضان روی پشت بام خانه خود می رفت و آواز جانانه ای سر می داد که وقتی از خواب خوش بیدار می شدیم دعایش می کردیم.

'برخیز که عاشقان به شب راز کنند گرد در بام دوست پرواز کنند' در برخی روستاها نیز یکی از اهالی طبلی بزرگ بر دست می گرفت و همراه با کوبیدن بر آن، در کوچه پس کوچه های ده فریاد می زد 'برخیز که وقت سحر است'.

اگر چه دوران چاووشی خوانی و طبل زنی برای بیدار باش روزه داران به سر آمده اما هنوز سحرخوانی و رمضان خوانی با سنت های خاص ماه رمضان منتهی با کمی تغییرات در منطقه سیستان بر قوت خود باقی است.

خاطرات شیرین دوران نوجوانی و جوانی یکی از روستاییان شهرستان زهک خواندنی و جذاب است.

'حسین شهرکی' می گوید: سالها پیش که بلندگو وجود نداشت و رادیو نیز همه گیر نشده بود خانواده هایی که دارای رادیو بودند هنگام سحر و یا افطار صدای رادیو را بلند می کردند تا سایر همسایه ها نیز از دعاهای آن بهره مند شوند.

وی افزود: در روستای ما یکی از معتمدان در شب های ماه رمضان حتی در سرمای سخت سحرگاهان زمستان و گرمای تابستان، پشت بام خانه اش می رفت و سحرخوانی می کرد.

شهرکی ادامه داد: مردم روستا به صدایش عادت داشتند و اگر یک شب سحرخوانی نمی کرد بسیاری از روستاییان که شغلشان کشاورزی و دامداری بود و به سبب تلاش زیاد روزانه در خواب خوش بودند شاید آن روز را بدون سحری خوردن روزه می گرفتند به همین دلیل همیشه دعا می کردند مشهدی رضا سالم باشد و همواره صدای دلنشینش آرامش بخش قلب مردم روستا شود.

مشهدی رضا نه تنها با سحرخوانی بلکه با اذان گفتن صبح، ظهر، عصر و شامگاهان کار نیک و خداپسندانه انجام می داد و در خیرات و ثواب روزه داران سهیم می شد.

نشستن پای صحبت مشهدی 'رضا دهمرده' و یادکردی از سحرخوانیهای او جذاب و شیرین است.

وی می گوید: در آن زمان بدون داشتن ساعت زنگدار لحظاتی پیش از آغاز سحر از خواب بیدار می شدم و با نگاه کردن به ستاره های آسمان معروف به 'سه استاره' (سه ستاره) وقت سحر را تشخیص می دادم و مردم را با سحرخوانی بیدار می کردم.

'مسلمو پو شو که سه استار بالی سر میشما اومده و وقت سحره باید سحرخونی کنو' (مسلمان از خواب بیدار شو سه ستاره آسمان بر بالای سر ما قرار گرفته و وقت سحر است باید سحرخوانی کنم).

اینها خاطره کوچکی از مشهدی رضا است که هنگام آغاز سحر همسرش را بیدار می کرد تا با آماده کردن غذا، اعضای خانواده را نیز بر سفره سحری فراخواند.

در روستاهای سیستان رسم بود که مردان برای پرهیز از بیان اسم کوچک همسرشان در ملا عام و یا در حضور مردان نامحرم، آنان را با گفتن 'مسلمو' یعنی

مسلمان یا با نام 'پسر بزرگ خانواده' صدا می زدند و همین مساله برای آنان عادت می شد بطوریکه حتی در خانه و در جمع اعضای خانواده نیز از ذکر نام کوچک همسر پرهیز می کردند.

پسر مشهدی رضا دهمرده می گوید: با فرارسیدن سحر پدرم بر پشت بام می رفت و سحرخوانی می کرد و مادرم بساط سفره سحر را می چید، معمولا غذای ما آبگوشت بود که با نان محلی تافتون خورده می شد.

حسینعلی دهمرده افزود: سحر خوانی در خانواده ما رسم بود تا اینکه رفته رفته تنها مسجد روستا دارای بلندگو شد و روستای ما نیز به شهر و شهر نیز به شهرستان تبدیل شد و اکنون صدای بلندگوهای مساجد شهر مردم را برای راز و نیاز با خدا بیدار می کنند.

رییس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری زابل درباره سحرخوانی مردم این منطقه به خبرنگار ایرنا گفت: در آیین سحرخوانی منطقه سیستان بخصوص روستاها، یک یا دو نفر (بستگی به وسعت روستا دارد) از روستاییان معتمد پیش از آغاز سحر از خواب بیدار می شوند و با رفتن پشت بام منازل خود با خواندن اشعار محلی و مذهبی مردم روستا را از فرا رسیدن وقت سحر با خبر می‌کنند.

'علیرضا خسروی' افزود: این افراد اشعار مذهبی و سروده‌ های شاعران کشور از جمله 'باباطاهر عریان' را با صدای بلند از روی پشت بام خانه می‌خوانند.

وی ادامه داد: آیین سحرخوانی و رمضان خوانی از صدر اسلام نزد ساکنان سیستان مرسوم بوده است.

او درباره آیین رمضان خوانی منطقه سیستان گفت: تعدادی از جوانان نیازمند یا متمول به قصد کمک به مستمندان گروهی تشکیل می دهند و 'جولی کش' آنها کسیه ای به خود می بندد و هنگام افطار به در خانه های مردم می روند.

وی بیان کرد: از روز سیزدهم تا نوزدهم ماه مبارک رمضان این گروه مقابل در خانه هایی که پسر جوان یا دختر جوانی دارند با خواندن شعری پس از تعریف و تمجید از فرزند اهل آن خانه، می خوانند 'این سرا از کنه که رو و باده پسره داره که نو دوماده' (این منزل از کیست که رو به باد است پسری دارد که تازه داماد است) ' رمضو الله الله رمضو'.

'رمضو آمده میمانش کنه گو و گوساله ره قربانش کنه' ( رمضان آمده میهمانش کنید گاو و گوساله را قربانش کنید) رمضو الله الله رمضو.

'رمضو الله خوشنوم خدا' (رمضان نام خوش و ماه خوب خداست)

وی اضافه کرد: در پایان رمضان خوانی این گروه، صاحب خانه بنا به فراخور توانایی مالی خود، در کیسه که به آن 'جولی' می گویند و فرد 'جولی کش' آن را بر دوش دارد، موادغذایی یا هر چیز دیگری می گذارد.

اگر صاحبخانه توان مالی برای کمک کردن نداشت به شوخی کاسه آبی به نشانه روشنایی روی گروه رمضان خوان می پاشد تا خداوند همواره روشنایی و شادی را به آنان هدیه کند.

مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری زابل بیان کرد: گروه رمضان خوان پس از پایان این آیین در محلی تجمع و کمک های اهدایی مردم را جمع بندی و چنانچه در میان خودشان مستمندی وجود داشت مقداری از آن را به او می دهند و بقیه را بین مستمندان و نیازمندان محله خودشان تقسیم می‌کنند.

خسروی گفت: در سیستان رسم است ماه رمضان هر خانه ای که برای افطار خانواده خود غذای گرم مثل گوشت و امثال آن تهیه می کند که به اصطلاح محلی به آن می گویند 'دیگ بار' هنگام افطار مقداری از آن را در کاسه یا بشقابی می گذارد و به در خانه همسایگانی که دیگ بار نگذاشته اند می فرستد و هدیه می دهد.

مردم سیستان و بلوچستان هنگام افطار با شنیدن اذان مغرب دست از کار می کشند و با حضور در مساجد و یا منازلشان پس از اقامه نماز با خرما و نان تافتون محلی روزه خود را می گشایند.

مساجد قبل از شروع ماه مبارک رمضان غبارروبی می شود و مردم مومن و خداجوی در این ماه مبارک بیشتر از سایر ماهها در مساجد حضور می یابند و سعی می کنند نمازهای یومیه را به صورت جماعت اقامه کنند.

در این ماه مبارک ساکنان هر محله پیش از آغاز نماز مغرب هر یک در حد توان خود غذا یا خرما، چای، نان و پنیر و غیره به مسجد می برند و پس از اقامه نماز، از نمازگزاران پذیرایی می کنند.

نمازگزاران نیز پس از اقامه نماز و صرف افطاری دقایقی را از موعظه روحانی بومی یا اعزامی گوش فرا می‌دهند و سووال های شرعی را از وی می پرسند.

برگزاری کلاس های روخوانی و تفسیر قرآن مجید با حضور روحانیان شیعه و سنی برپا می‌شود.

شب زنده‌داری مسلمانان این منطقه در ماه مبارک رمضان پر رونق‌تر از گذشته است و افراد تا سحر بیدار می‌مانند.

خواندن نماز مستحب تراویح به جماعت پس از نماز مغرب و عشا یکی از آیین های اهل سنت در ماه مبارک رمضان در خطه سیستان و بلوچستان به شمار می رود.

اقامه نماز قیام نیز از بیستم ماه رمضان توسط مسلمانان اهل سنت که از ساعت 12 شب آغاز و پیش از سحر به پایان می‌رسد از دیگر مناجات های مردم این دیار است.

در نماز قیام هر شب نمازگزار باید سه جزء قرآن را در نماز تلاوت کند یا به امام جماعت که تلاوت می‌کند گوش فرا دهد.

در پایان ماه رمضان مردم سیستان و بلوچستان به بلندی های اطراف می‌روند و هلال ماه شوال را جست و جو می‌کنند.

در روز عید فطر مردم این دیار علاوه بر شرکت در نماز عید در عیدگاهها و پرداخت فطریه، به دید و بازدید یکدیگر می‌روند.